پژوهشی در مورد اسطوره
«مقدمه»
در
قرن حاضر که قرن پیشرفت در علم و فن آوری است. کمتر کسی احساس نیاز به
گذشته خود می کند. گذشته ای که ثمره آن امروز است. برای انسان امروز اسطوره
هنوز واژه ای نا آشناست.
زیرا
احساس خلأ آنرا درک نکرده است. احساسی که با هیچ علم و اندیشه ای حبران نمی
شود. انسان نخستین با اسطوره به دنیا می آید، زندگی می کند و از دنیا می
رود. اسطوره هستة اصلی زندگی اوست. پاسخ سؤالهایش، ریشه تفکراتش، درک قدرت
مافوق همه و همه با اسطوره همراه است. بنابراین اسطوره دین و دانش و اندیشه
اوست.
اسطوره و تفکرات آن نیاز لاینفک انسان امروز و پرداختن به این موضوع لازمه زندگی امروز می باشد.
نگارنده
سعی کرده است با طرح این عنوان اسطوره را بیان کند و با نگاهی اسطوره ای به
ماهی نشان دهد حتی این موجود آرام نیز دنیای شگرف و پر رمز و رازی دارد.
هدف
نگارنده از طرح این موضوع، که شامل چندین جنبه می باشد بررسی نقشی است که
ماهی به عنوان یک موجود زنده با نگاه اسطوره ای ایفا می کند. جنبه دیگر
رساله بررسی نقوش ماهی در آثار هنری پیش از اسلام می باشد.
این
تحقیق شامل سه بخش می باشد. در بخش اول نگارنده به اسطوره و سمبل پرداخته
است، زیرا بدون شناخت اسطوره، نمی توان نگاهی اسطوره ای داشت.
بخش دوم شامل چهار فصل اسطوره ماهی، مذهب و ماهی، نوروز و ماهی، می‌باشد.
در بخش سوم نقوش ماهی در آثار هنری مورد پژوهش قرار می گیرد و شامل چهار فصل پیش از تاریخ، عیلام، ماد و هخامنش و پارت و ساسانی است.
واژه و معنی اسطوره
فرهنگ
نویسان عرب معتقدند اسطوره واژه ای عربی است که از ریخت «افعوله» برآمده و
ریشه آن «سَطَر»به معنی افسانه ها و سخنان بی بنیاد و شگفت آور است؛ ولی به
نظر می رسد که این واژه عربی نباشد، بلکه واژه ای یونانی- لاتینی است که
در لغت با واژه «Historia» به معنی روایت و تاریخ از یک ریشه است. در
یونانی با واژه «Myths» به معنی شرح، خبر و قصه روایت هم ریشه است.
آموزگار اسطوره را چنین تعریف می کند: اسطوره را باید «داستان و سرگذشتی
مینویی دانست که معمولا اصل آن معلوم نیست و شرح عمل، عقیده، نهاد یا پدیده
ای طبیعی است به صورت فراسویی که دست کم بخشی از آن از سنّتها و روایت ها
گرفته شده و با آیینها و عقاید دینی پیوندی ناگسستنی دارد»[1]
گاه
اسطوره را با افسانه یکی می دانند ولی باید اضافه کرد واژه اسطوره بسیار
گسترده تر از افسانه است و می توان گفت از مجموع افسانه ها که مایه های
فرهنگی می یابند اسطوره پدید می آید. به عبارت دیگر «افسانه ها پاره‌هایی
گسسته و مایه هایی خام از گونه های جهانشناسی راز آمیز و باستانی می توانند
بود که آن را اسطوره می نامیم.[2]»
در قرآن
واژه «اساطیر الاولین» که 9 بار نیز تکرار شده، اسطوره بیان شده است و
مفسّران معنی آن را نشانه های پیشینیان بر شمرده‌اند. آورده اند که آگوستین
قدیس در پاسخ به این پرسش که اسطوره چیست؟ گفته است: «خیلی ساده است به
شرط آنکه از من نپرسند، هرگاه خواستم درباره اسطوره توضیح بدهم، عاجز مانده
ام.[3]»
با توجه
به گفتة آمده، توصیف و تعریف دریای پهناور اسطوره با کمک واژه هایی که در
اختیار داریم کاری دور از ذهن است. اسطوره را نمی توان در چهارچوبی قرار
داد، بلکه باید گفت با دریایی ژرف روبرو هستیم، که رازناک و رمزآلود است.
انسان
نخستین با شناخت طبیعت و با یاری گرفتن از اسطوره معماهای خود را پاسخ می
دهد، اسطوره دین و دانش و اندیشة انسان نخستین و دانسته های معنوی اوست،
دانشی که بیشتر جنبة نمادین دارد و از قوانین عملی ادوار بعد به دور است که
در آن سخن از این است که چگونه هر چیزی پدید آمده و به هستی خود ادامه می
دهد.
اسماعیل پور اسطوره را چنین بیان می کند: «اسطوره روایت یا جلوه ای نمادین
دربارة ایزدان، فرشتگان، موجودات فوق طبیعی و به طور کلی جهان شناختی که به
یک قوم، به منظور تفسیر خود از هستی به کار می بندد. اسطوره سرگذشتی راست و
مقدس است که در زمان ازلی رخ داده و به گونه ای نمادین، تخیّلی و وهم
انگیز می گوید که چگونه چیزی پدید آمده، هستی دارد یا از میان خواهد رفت و
در نهایت اسطوره به شیوه ای تمثیلی کاوشگر هستی است».[4]
بشر
ناتوان غرق در اندیشه های ناپختة خویش جستجوگر مأمنی است که اسطوره نام
دارد، اسطوره واکنشی ناشی از ناتوانی انسان در مقابل دنیای پیرامونش و
حوادث غیر مترقّبه ای است که او هیچ نقشی در آن ندارد و نشانه‌ای از عدم
آگاهی او در علل واقعی حوادث می باشد.
هم چنین اسطوره تجّسم احساسات آدمیان است برای اعتراض به اموری که برای ایشان ناخوشایند است و با استفاده از آن تسکین می یابند[5].
«اسطوره تاریخی است که روانشناختی و ناخودآگاه گردیده است تاریخی است که نه
به اندیشه و آگاهانه بلکه به سرشت و ناآگاه پدید آمده است.[6]»
در
واقع اسطور ها با گوشت و خون انسان در آمیخته اند، چه آنها را بپذیریم و چه
نپذیریم، با آنها زندگی می کنیم، در ژرفای وجود هر انسانی نشانه های آن را
می توان یافت.
انسان
در هر عصری با فرهنگش زندگی می کند و اسطوره سرشت فرهنگ اوست. وقتی می
گوییم اسطوره فرهنگ مردمان نخستین است، سخن گزافی نیست.
«اسطوره نه تنها سازه های زندگی هستند، بلکه بخشی از هر فرد، پاره ای از هر
شخص هستند. قصّة کسی را گرفتن یا بردن، همچنان است که جان او را گرفته
باشند. این چنین اسطوره هایی نقش های ذاتی، اجتماعی و اقتصادی دارند و این
پدیداری محلی (اتفاقی) نیست، این یک قانون و قاعده است[7]».
به هر حال جمع بندی که می توان به دست آورد، چنین است:
1- اسطوره تاریخ مینویی را روایت می کند و حادثه ای که در زمان های نخستین رخ داده است.
2- اسطوره بیان یک خلقت است، یعنی درباره اینکه چگونه هر چیزی بوجود آمده است.
3- اسطوره فرهنگ انسان نخستین است هم چنین اسطوره دین و دانش و اندیشه انسان نخستین است.
4- نقش آفرینان اسطوره موجودات فراطبیعی و غیر عادی هستند.
5- اسطوره به یک عبارت کاوشگر هستی است.
6- اسطوره واقعیّتی است که به صورت نماد بیان می شود.
7- اسطوره روایت فراطبیعی و مینویی است.
مالینوسکی
اسطوره را چنین تعریف می کند: «اسطوره عبارت است از احیای روایتی یک
واقعیت ازلی به سود خواسته های ژرف دینی، خواستهای اخلاقی، قید و بندهای
اجتماعی، بیانیّه ها و حتّی نیازهای عملی.[8]»
و در
انتها تعریف استاد بهار از اسطوره را باز می کنیم: «اساطیر مجموعه ای است
از تأثیرات متقابل عوامل اجتماعی و انسانی و طبیعی که از صافی روان انسان
می‌گذرد، با نیازهای روانی- اجتماعی ما هماهنگ می گردد و همراه با آیین های
مناسب خویش ظاهر می شود و هدف آن مالاً پدید آوردن سازشی و تعادلی بین
انسان و پیچیدگی های روانی او با طبیعت پیرامون خویش است.»[9]
جهان بینی و کارکرد اسطوره
«شناخت
انسان های نخستین از جهان و بازتاب پندار و اندیشة آنها در قالب روایت ها و
گفتارهای اسطوره ای، جهان بینی آنها را پدید می آورد.»[10]
«پایا ترین و استوار ترین بنیاد اسطوره ای، باور به یگانگی جهان و انسان
است. در جهان بینی اسطوره ای، این دو، جدایی و بیگانگی سرشتینی از
یکدیگرندارد، در بود یکسان اند و تنها در نمود از هم دور و جدا افتاده اند.
پیوند در میان این دو چنان است که گویی انسان و جهان دو نام اند، ناموری
یگانه را.[11]»
یونگ
می گوید: «ذهن اقوام بدوی نه منطقی است و نه غیر منطقی، آدم بدوی نه مثل ما
زندگی می کند و نه مثل ما می اندیشد. آنچه برای ما غیر طبیعی و مرموز است،
برای او کاملاً عادی است و جزیی از تجارب زندگی اوست. برای ما گفتن اینکه
این خانه آتش گرفته، زیرا که رعد بدان اصابت کرده است عادی می نماید، ولی
برای آدم بدوی گفتن اینکه این خانه آتش گرفته، زیرا افسونگری از رعد
استفاده کرده و خانه را سوزانده است، به همان اندازه عادی و طبیعی
است.»[12]
«به
نظر کاسیرر، بینش اساطیری، به معنی راستین کلمه «Concret» یعنی واقعی و
محسوس است، هم چنین او معتقد است علل وقایع مختلف کاملا آزاد است. هر چیزی
ممکن است از چیز دیگر پدید آید. جهان ممکن است از جسم حیوانی بوجود آید. یا
از هستة ازلی یا از گل نیلوفری که روی آبهای آغازین می شکفد، زیرا در بینش
اساطیری هر چیزی می تواند با هر چیز دیگر تماس زمانی و بعدی حاصل کند. در
بینش اساطیری رخدادها، اتفاقی به شمار نمی آیند. بلکه اینان ناشی از دخالت و
نفوذ علل سحرآمیز و مرموزی هستند.[13]»
«نگرش اسطوره ای به واقع نخستین تلاش منسجم و شکل گرفتة آدمی برای شناخت و
تسلّط بر طبیعت درونی و همراه بود، زخمی عمیق به جای گذاشت که ذهن انسان
باستان کوشید تا به یاری اسطوره آن را دریابد و التیام بخشد… عمیق تر شدن
این زخم، در عصر جدید و تداوم فعالیت اسطوره سازی، خود دلیلی کافی بر اهمیت
و ضرورت شناخت نگرش اسطوره ای است.[14]»
«مهمترین کاربرد اسطوره ها، الگو بودن آنهاست. اسطوره ها در هر مکان و در
هر زمانی برای بشر نمونه و الگو بوده اند در عصر حاضر نیز که بشر بازگشتی
بجا به دوران قبل داشته است، اسطوره را به عنوان ایده آل و الگوی خود
پذیرفته است. پس اسطوره هر طبیعی داشته باشد، همواره، پیشینه و نمونه به
شمار می رود، آن هم نه فقط برای اعمال (قدسی یا دنیوی) انسان، بلکه برای
موقعیّت خود اسطوره نیز، و حتی مهمتر از آن، سابقه و پیشینه ای است برای
وجوه واقعیت، به طور کلی، ما باید کاری را که خدایان در روز ازل کردند،
تکرار کنیم. «… خدایان چنین کردند و آدمیان نیز چنین کنند… اینگونه احکام،
مبین سلوک انسان دوران باستانی اند.»[15]
مهم ترین
کارکرد اسطوره به گمان الیاده عبارت است از: «کشف و آفتاب کردن سرمشق‌های
نمونه وار و از همة آیین ها و فعالیت های معنی دار آدمی از تغذیه و
زناشویی گرفته تا کار و تربیت، هنر و فرزانگی.»[16]
مالینوسکی
برداشت خویش را از کارکرد اسطوره چنین می گوید: «اسطوره با در نظر داشتن
آنچه در اسطوره زنده است و حیات دارد، توجیهی ناظر به ارضای کنجکاوی علمی
نیست، بلکه روایتی است که واقعیتی اصیل را زنده می کند و بر آورندة نیاز
عمیق دینی است و با گرایش های اخلاقی، الزامات و احکام اجتماعی و حتی
مطالبات علمی مطابقت دارد و جوابگوی آنها است. در تمدن‌های بدوی، اسطوره
کار لازمی را انجام می دهد. باورمندی ها را بیان می دارد، اعتلا می‌بخشد و
مدوّن می سازد».[17]
کوتاه سخن اینکه، اسطوره ما را در شناخت تاریخ، تمدن، فرهنگ و اندیشه کمک می کند.
[1]- ژاله، آموزگار، تاریخ اساطیری ایران، سمت، تهران، 1380، چهارم، ص3.
[2]- میر جلال الدین کزازی، رویا، حماسه، اسطوره، مرکز، تهران- 1376، چاپ دوم، ص 3.
[3] - ابوالقاسم اسماعیل پور، اسطوره بیان نمادین، سروش، تهران، 1377، چاپ اول، ص 13.
[4]- همان مأخذ، صص 14-13.
[5] - ژاله آموزگار، همان مأخذ، ص 5.
[6] - میرجلال الدین کزازی، همان مأخذ، ص 57.
[7] - مهوش واحد دوست، رویکردهای علمی به اسطوره شناسی، سروش، تهران، 1381، چاپ اول، ص 36.
[8] - ابوالقاسم اسماعیل پور، همان مأخذ، ص 48.
[9] - مهرداد بهار، از اسطوره تا تاریخ، چشمه، تهران، 1377، چاپ دوم، ص 411.
[10] - مهوش واحد دوست، همان مأخذ، ص 97.
[11] - میر جلال کزازی، همان مأخذ، ص 7.
[12] - مهوش واحد دوست، همان مأخذ، ص 98.
[13] - همان مأخذ،ص 99.
[14] - همان مأخذ،ص 101.
[15] - همان مأخذ،ص 58.
[16] -ابوالقاسم اسماعیل پور، همان مأخذ،ص 15.
[17] - مهوش واحد دوست، همان مأخذ، ص 60.
